Европа Иттифоқи раҳбарлари олий даражадаги биринчи Европа Иттифоқи-Марказий Осиё саммитида иштирок этиш учун 3 апрель куни Самарқандга етиб келган.
Озодлик радиоси кўрган ҳужжатга кўра, саммит доирасида Европа Иттифоқи минтақага савдо ва инфратузилмага оид янги инвестиция имкониятларини кўриб чиқади.
Брюссел минтақа билан алоқаларини сезиларли даражада мустаҳкамлашни мақсад қилган
ЕИ ва Марказий Осиё ўртасидаги савдо алоқаларини ривожлантиришга бағишланган саммит АҚШ президенти Дональд Трамп бутун дунёга тариф урушини эълон қилган паллага тўғри келмоқда.
Европа Комиссияси президенти Урсула фон дер Ляйен президент Шавкат Мирзиёев билан учрашуви арафасида Трампнинг тарифларини "бутун дунё бўйлаб бизнес ва истеъмолчиларга катта зарба" деб атади ва Европа 20 фоизлик тарифларга жавоб беришга тайёрлигини таъкидлади.
"Биз ҳар доим ўз манфаатларимиз ва қадриятларимизни ҳимоя қиламиз.Биз шунингдек, мулоқот қилишга тайёрмиз ва низодан музокараларга ўтишга тайёрмиз", деди.
Трамп маъмурияти Самарқанддаги саммитга мезбонлик қилаётган Ўзбекистонга ҳам 10 фоизлик тарифларни эълон қилди, аммо ўзбек расмийлари ҳозирча бу тарифларга муносабат билдиргани йўқ.
«Глобал ва минтақавий геосиёсий шароит ўзгариб бораётган бир пайтда ҳамкорликни чуқурлаштириш истагимизни тасдиқлар эканмиз, Европа Иттифоқи ва Марказий Осиё ўртасидаги муносабатларни стратегик шериклик даражасига олиб чиқишга қарор қилдик», дейилади Самарқанддаги саммит якунида имзоланиши кутилаётган қўшма баёнотнинг Европа Иттифоқи томонидан тайёрланган лойиҳасида.
Озод Европа/Озодлик радиоси шарҳловчиси Рид Стэндишнинг ёзишича, ушбу ҳужжат ҳали ўзгариши мумкин бўлган лойиҳа ҳисобланади. У нафақат Брюссел ва Марказий Осиё ўртасидаги сиёсий алоқаларни кучайтиришни назарда тутади, балки сув ресурсларини бошқариш, муҳим фойдали қазилмалар, рақамли боғлиқлик масалаларида ҳамкорликни кенгайтириш орқали Европа Иттифоқининг минтақадаги иштироки чуқурлаштирилишини ҳам кўзда тутади.
Лойиҳада қайд этилишича, 27 давлатдан иборат Европа Иттифоқи савдо ва инвестицияга кўпроқ эътибор қаратишни, шунингдек, Марказий Осиёга оид таклиф этилган ташаббусларни 2021 йили ишга туширилган ва Хитойнинг «Бир камар — бир йўл» ташаббусига муқобил деб қараладиган Глобал дарвоза (Global Gateway) инфратузилма шериклик дастури доирасига бирлаштиришни таклиф қилмоқда.
Global Gateway дастурининг Марказий Осиёдаги дастлабки муҳим йўналишларидан бири — Транс-Каспий транспорт йўлаги (TCTC) ёки Ўрта йўлак деб ҳам аталадиган, Хитойни Марказий Осиё ва Кавказ орқали Европа билан боғлайдиган 6,500 км узунликдаги ривожланаётган савдо йўналишидир. У Россияни четлаб ўтади. Европа Иттифоқи ушбу йўналишни янада кенгайтиришни таклиф қилмоқда.
Бу саммит Европа Иттифоқи учун муайян бурилиш нуқтаси саналади. У ўзининг минтақадаги нуфузини оширишга интилаётган пайтда бўлиб ўтмоқда. Чунки Россиянинг Украинага босқини Марказий Осиёдаги геосиёсий мувозанатни ўзгартирди ва Хитойнинг иқтисодий экспансияси минтақани Пекин билан янада интеграциялашувга олиб келди. Бироқ таҳлилчилар фикрича, минтақа ҳали ҳам Европа Иттифоқининг Марказий Осиёга бўлган қизиқиши борасида саволлар билан тўла.
«Марказий Осиё Европа Иттифоқининг фаолроқ иштирокини хоҳлайди, лекин минтақа раҳбарларининг умидлари унчалик катта эмас», дейди Карнеги Россия-Евроосиё марказининг Берлиндеги таҳлилчиси Темур Умаров Озодлик радиосига.
«Ҳозирча Европа Иттифоқи етарлича маблағ таклиф қилгани йўқ, шу боис минтақа давлатлари Европа улар учун Россия ва Хитойга қарамликни камайтиришда учинчи йўл бўлади, деб ўйлашмаяпти», дея қўшимча қилди у.
Нега Европа Иттифоқи Марказий Осиё билан шерикликни истаяпти?
2023 йилдан буён Ғарб раҳбарларининг Марказий Осиёга расмий ташрифлари ортди, чунки 2022 йил февралдаги Россиянинг Украинага кенг кўламли босқинидан сўнг минтақада иқтисодий ва сиёсий имкониятлар очилди.
Марказий Осиё давлатлари Москва билан яқин алоқаларни сақлаб қолган бўлса-да, улар бошқа мамлакатлар билан муносабатларни диверсификация қилишга бўлган саъй-ҳаракатларини жадаллаштирди. Бу жараёнга минтақа дунёдаги энг йирик углеводород захиралари ва муҳим хомашё манбаларига эга экани туртки бермоқда. Европа Иттифоқи ва Марказий Осиёнинг беш давлати 2023 йили муносабатларни кенгайтириш бўйича йўл харитасини имзолаган эди. Кейинроқ 2024 йилда сармоядорлар форуми бўлиб ўтди, унда Европа Иттифоқи Ўрта йўлак йўналишига 10 миллиард евро (10.8 миллиард доллар) ажратишни ваъда қилган.
Global Gateway Хитой билан рақобатлаша оладими?
Европа Иттифоқининг Марказий Осиёга бўлган қизиқиши, бир томондан, янги энергия манбаларини топиш ва муҳим хомашёларга кириш имконини қўлга киритиш эҳтиёжи, иккинчи томондан эса, минтақани Москвага бўлган тарихий қарамликдан чиқариш мақсади билан боғлиқ.
Бу эҳтиёжларни қондиришда Ўрта йўлакни ривожлантириш ва Global Gateway дастурини чуқурлаштириш муҳим аҳамият касб этади.
«Европа Иттифоқининг Марказий Осиёга нисбатан ёндашувининг асосий унсурларидан бири — бу боғланишни ривожлантиришдир», дейди Европа ташқи муносабатлар кенгаши дастури директори Мари Думулин Озодлик билан суҳбатда. «Марказий Осиё давлатлари Global Gateway ташаббусидан фойда кўриши керак, лекин аниқ лойиҳалар жуда секин амалга ошмоқда ва у қадар кўзга кўринмаяпти».
Украинадаги уруш бошланганидан буён Ўрта йўлак янги инвестицияларни жалб қилмоқда, унда юк ташиш ҳажми ортиб бормоқда, чунки аввалги йилларда юқори харажатлар ва чегара муаммолари туфайли бу йўналишдан воз кечилаётган эди.
Бироқ ушбу савдо йўли ҳали ҳам инфратузилманинг етарли эмаслиги, асосий портлардаги тиқилишлар туфайли ҳозирча чекланган имкониятларга эга. Бу уни Хитойдан Россия орқали Европага борувчи анъанавий Шимолий йўлга тўлиқ муқобил қилишга ҳали тўсқинлик қилмоқда.
Самарқанддаги Европа Иттифоқи — Марказий Осиё саммити бу ташаббусларни жадаллаштиришни мақсад қилган.
Sinification марказининг катта таҳлилчиси ва Global Gateway дастурининг келажагига бағишланган янгича ҳисобот муаллифи Жейкоб Марделнинг айтишича, Европа Иттифоқи мазкур инфратузилма дастури орқали Марказий Осиёда ўз иштирокини кучайтириш, "Бир камар, бир йўл" лойиҳаси Хитойга қандай имконият берган бўлса, шу каби Европа учун ҳам бизнес имкониятлари яратиш имкониятига эга бўлади.
«Global Gateway тўғридан-тўғри "Бир камар, бир йўл" га жавоб эмас, лекин у "Бир камар, бир йўл" томонидан яратилган янги вазиятга жавоб сифатида шаклланган», деди Мардел Озодлик радиосига. «Европа Иттифоқи энди жавоб бериш имконига эга».
Форум